Yuddha Kanda

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् यथावद्भिभाषितम् ।रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥६-१-१॥।।

Having heard Hanuman's words, spoken exactly as they had happened, Rama, filled with delight, gave his reply.

कृतम् हनुमता कार्यम् सुमहद्भुवि दुर्लभम् ।मनसापि यदन्येन न शक्यम् धरणीतले ॥६-१-२॥।।

What Hanuman has accomplished is an extremely great feat, rare on this earth - something no one else could achieve even in thought.

न हि तम् परिपश्यामि यस्तरेत महोदधिम् ।अन्यत्र गुरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ॥६-१-३॥।।

I see no one who could cross the great ocean, other than Garuda, Vayu, or Hanuman.

देवदानवयक्षाणाम् गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।अप्रधृष्याम् पुरीम् लङ्काम् रावणेन सुरक्षिताम् ॥६-१-४॥।।

The city of Lanka is unassailable, guarded well by Ravana, and belongs to gods, danavas, yakshas, gandharvas, serpents and rakshasas.

प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन्को नाम निष्क्रमेत् ।को विशेत्सुदुराधर्षाम् राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ॥६-१-५॥।।

Who, having entered it while still alive, could come out again? Who could even enter that formidable city so well guarded by rakshasas?

यो वीर्यबलसम्पन्नो न समः स्याद्धनूमतः ।भृत्यकार्यम् हनुमता सुग्रीवस्य कृतम् महत् ॥६-१-६॥।।

There is no one equal to Hanuman in valor and strength; he has accomplished this great task as Sugriva's servant.

एवम् विधाय स्वबलम् सदृशम् विक्रमस्य च ।यो हि भृत्यो नियुक्तः सन् भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ॥६-१-७॥।।

Having thus matched his own strength to the daring required for the deed - a servant appointed by his master to a difficult task,

कुर्यात्तदुनुरागेण तमहुः पुरुषोत्तमम् ।यो नियुक्तः परम् कार्यम् न कुर्यान्नऋपतेः प्रियम् ॥६-१-८॥।।

and who carries it out with devotion is called the best of men; but one appointed to an important task who does not fulfill his king's wish

भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुर्मध्यम् नरम् ।नियुक्तो नृपतेः कार्यम् न कुर्याद्यः समाहितः ॥६-१-९॥।।

though capable and appointed, yet fails to fully accomplish the king's task with attention, is called a mediocre man.

भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुष्धमम् ।तन्नियोगे नियुक्तेन कृतम् हनूमता ॥६-१-१०॥।।

A servant who is capable and, being appointed, truly accomplishes the task, is called the best of men - and in that very task Hanuman, being appointed, has succeeded.

न चात्मा लघताम् नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः ।अहम् च रघवम्शश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ॥६-१-११॥।।

Neither has he himself been diminished, nor has Sugriva failed to be gratified; and I, the line of Raghu, and mighty Lakshmana -

वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।इदम् तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ॥६-१-१२॥।।

today, through this news of Vaidehi, have rightly been preserved by dharma. Yet this troubles my grieving mind further -

यदिहास्य प्रियाक्ष्यातुर्न कुर्मि सदृशम् प्रियम् ।एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनुमतः ॥६-१-१३॥।।

that I am unable to give Hanuman a return of affection equal to what he has shown out of love; this embrace is all that I truly have to give him.

मया कालमिमम् प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तम् परिष्स्वजे ॥६-१-१४॥।।

"Having found this occasion, I give it to that great soul." Saying this, Rama, his body thrilling with joy, embraced him.

हनुमन्तम् कृतात्मानम् क्R६इतवाक्यमुपागतम् ।ध्यात्वा पुनरुवाचेदम् वचनम् रघुसत्तमः ॥६-१-१५॥।।

Having reflected upon accomplished Hanuman, whose words had been well and truly spoken, the best of the Raghus spoke again.

हरीनामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।सर्वथा सुकृतम् तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ॥६-१-१६॥।।

"As Sugriva, lord of the monkeys, also listens, I say: the search for Sita has indeed been excellently accomplished so far."

सागरम् तु समासाद्य पुनर्नष्टम् मनो मम ।कथम् नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ॥६-१-१७॥।।

"But having reached the ocean, my mind is again troubled - how indeed

हरयो दक्षिणम् पारम् गमिष्यन्ति समागताह् ।यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ॥६-१-१८॥।।

will the monkeys, once gathered, cross to the far southern shore of this vast, hard-to-cross ocean? Even though Vaidehi's news has been told to me,"

समुद्रपारगमने हरीणाम् किमिहोत्तरम् ।इत्युक्त्वा शोकसम्भ्रान्तो रामह् शत्रुनिबर्हणः ॥६-१-१९॥

"what more remains, regarding the monkeys crossing the ocean?" Saying this, Rama, destroyer of enemies, was overcome with grief.

तम् तु शोकपरिद्यूनम् रामम् दशरथात्मजम् ।उवाच वचनम् श्रीमान् सुग्रीवह् शोकनाशनम् ॥६-२-१॥।।

Seeing Rama, son of Dasharatha, sunk in sorrow, glorious Sugriva spoke words that would dispel that grief.

किम् त्वया तप्यते वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ।मैवम् भूस्त्यज सतापम् कृतघ्न इव सौहृदम् ॥६-२-२॥।।

"Why do you torment yourself, O hero, like an ordinary man? Do not be so - give up this sorrow, which betrays our friendship like ingratitude."

सम्तापस्य च ते स्थानम् न हि पश्यामि राघव ।प्रवृत्तामुपलब्धायाम् ज्ञाते च निलये रिपोः ॥६-२-३॥।।

"I see no reason for your grief, O Raghava, now that Sita's news is known and the enemy's dwelling has been discovered."

मतिमान् शास्त्रवित्प्राज्ञः पण्डितश्चासि राघव ।त्यजेमाम् प्राकृताम् उद्धिं कृतात्मेवार्थदूषणीम् ॥६-२-४॥।।

"You are wise, learned in scripture and prudent, O Raghava; give up this ordinary sorrow, which corrupts purpose like a deceitful heart."

सम्द्रम् लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम् ।लङ्कामारोहयिष्यामो हनिष्यामश्च ते रिपुम् ॥६-२-५॥।।

"Having crossed the ocean full of great crocodiles, we shall storm Lanka and slay your enemy."

निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः ।सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनम् चाधिगच्छति ॥६-२-६॥।।

"For one who is despondent and overwhelmed with grief, every purpose fails and only misfortune follows."

इमे शूराः समर्थाश्च सर्वतो हरियूथपाः ।त्वत्प्रियार्थम् कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम् ॥६-२-७॥।।

"These heroic and capable chiefs of the monkeys, on every side, are eager even to enter fire for your sake."

एषाम् हर्षेण जानामि तर्कश्चापि दृढो मम ।विक्रमेण समानेष्ये सीताम् हत्वा यथा रिपुम् ॥६-२-८॥।।

"From their enthusiasm and my own firm judgment, I know that by valor we shall recover Sita, having slain the enemy."

रावनम् पापक्र्माणम् तथा त्वम् कर्तुमर्हसि ।सेतुरत्र यथा बद्ध्येथा पश्येम ताम् पुरीम् ॥६-२-९॥।।

"You should indeed deal thus with the sinful Ravana; let a bridge be built here, so that we may behold that city."

तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वम् कुरु राघव ।दृष्ट्वा ताम् हि पुरीम् लङ्काम् त्रिकूटशिखरे स्थिताम् ॥६-२-१०॥।।

"Do this to that king of the rakshasas, O Raghava, once you have seen the city of Lanka standing atop Mount Trikuta,"

हतम् च रावणम् उद्धे दर्शनादवधारय ।अबद्ध्वा सागरे सेतुम् घोरे च वरुणालये ॥६-२-११॥।।

"consider Ravana as good as slain merely upon seeing it. Without a bridge built across the terrible ocean, abode of Varuna,"

लङ्का न मर्दितुम् शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।सेतुर्बद्धः समुद्रे च यावल्लङ्कासमीपतः ॥६-२-१२॥।।

"Lanka cannot be conquered even by gods and demons together with Indra; but once a bridge stretches across the sea right up to Lanka,"

सर्वम् तीर्णम् च मे सैन्यम् जितमित्युपधारय ।इमे हि समरे वीरा हरयः कामरूपिणः ॥६-२-१३॥।।

"consider my entire army as having already crossed and victorious. These heroic monkeys can take any form at will in battle."

तदलम् विक्लबाम् बुद्धिम् राजन् सर्वार्थनाशनीम् ।पुरुषस्य हि लोकेऽस्मिन् शोकः शौर्यापकर्षणः ॥६-२-१४॥।।

"So, O king, enough of this despondent thinking that destroys every purpose; in this world sorrow drains a man's courage."

यत्तु कार्यम् मनुष्येण शौण्डीर्यमवलम्ब्यताम् ।तदलम्करणायैव कर्तुर्भवति सत्वरम् ॥६-२-१५॥।।

"Whatever task a man must accomplish, let him take it up with resolve and vigor; that alone brings it to swift completion."

अस्मिन् काले महाप्राज्ञ् सत्त्वमातिष्ठ ते जसा ।शूराणाम् हि मनुष्याणाम् त्वद्विधानाम् महात्मनाम् ॥६-२-१६॥।।

"At this moment, O wise one, take hold of your inner strength with vigor; for heroic and great-souled men like you,"

विनष्टेवा रनस्स्टे वाशोकः सर्वार्थनाशनः ।तत्त्वम् बुद्धिमताम् श्रेष्ठह् सर्वशास्त्रर्थकोविदः ॥६-२-१७॥।।

"whether things prosper or fail, sorrow that destroys every purpose should not touch you, best among the wise, versed in all scriptures."

मद्विधैः सचिवैः सार्धमरिम् जेतुम् समर्हसि ।न हि पश्याम्यहम् कम् चित्त्रिषु लोकेषु राघव ॥६-२-१८॥।।

"Together with ministers like me, you are able to conquer the enemy; I see no one in the three worlds, O Raghava,"

गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठे दभिमुखो रणे ।वानरेषु समासक्तम् न ते कार्यम् विपत्स्यते ॥६-२-१९॥।।

"who could stand facing you in battle, bow in hand. Entrust the task to the monkeys; your purpose will not fail."

अचिराद्द्रक्ष्यसे सीताम् तीर्त्वा सागरमक्षयम् ।तदलम् शोकमालम्ब्य क्रोधमालम्ब भूपते ॥६-२-२०॥।।

"Soon, having crossed the boundless ocean, you shall see Sita; so, O king, set aside sorrow and take up resolve instead."

निश्चेष्टाह् क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य् बिभ्यति ।लङ्घानार्थम् च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः ॥६-२-२१॥।।

"Only feeble, faint-hearted kshatriyas fear the terrible, raging ocean, lord of rivers, when it comes to crossing it."

सहास्माभिरिहोओपेतह् सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय ।लङ्घिते तत्र तैः सैन्यैर्जितमित्येव निश्चिनु ॥६-२-२२॥।।

"Being here with us of keen intelligence, consider well; once our armies have crossed there, deem it already won."

सर्वम् तीर्णम् च मे सैन्यम् जितमित्यवधार्यताम् ।इमे हि हरयः शूराः समरे कामरूपिणः ॥६-२-२३॥।।

"Consider my entire army as having crossed and already victorious; these heroic monkeys in battle can assume any form at will."

तानरीन्विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः ।कथम् चित्परिपश्यामि लङ्घितम् वरुणालयम् ॥६-२-२४॥।।

"They will destroy those enemies with showers of rocks and trees. I can already almost see that ocean, the abode of Varuna, crossed."

हतमित्येव तम् मन्ये युद्धे शत्रुनिबर्हण ।किमुक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजया भवान् ॥६-२-२५॥

"Consider him as good as slain in battle already, O destroyer of foes; why say much more - in every way you shall be victorious."

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परम अर्थवित् ।प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तम् अथ अब्रवीत् ॥६-३-१॥।।

Having heard Sugriva's cogent and meaningful words, Kakutstha (Rama), knower of truth, accepted them and then spoke to Hanuman.

तरसा सेतु बन्धेन सागर उच्चोषणेन वा ।सर्वथा सुसमर्थो अस्मि सागरस्य अस्य लन्घने ॥६-३-२॥।।

"Whether by swiftly building a bridge or by drying up the ocean, I am fully capable of crossing this sea in any way."

कति दुर्गाणि दुर्गाया लंकायास् तद् ब्रवीहि मे ।ज्ञातुम् इच्चामि तत् सर्वम् दर्शनाद् इव वानर ॥६-३-३॥।।

"Tell me how many strongholds this impregnable Lanka has; I wish to know all of it as if I had seen it with my own eyes, O monkey."

बलस्य परिमाणम् च द्वार दुर्ग क्रियाम् अपि ।गुप्ति कर्म च लंकाया रक्षसाम् सदनानि च ॥६-३-४॥।।

"Also tell me the size of its army, its gates and fortifications, its methods of defense, and the dwellings of the rakshasas."

यथा सुखम् यथावच् च लंकायाम् असि दृष्टवान् ।सरम् आचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो हि असि ॥६-३-५॥।।

"Describe to me truthfully and in due order all that you saw in Lanka, for you are skilled and thorough in every respect."

श्रुत्वा रामस्य वचनम् हनूमान् मारुत आत्मजः ।वाक्यम् वाक्यविदाम् श्रेष्ठो रामम् पुनर् अथ अब्रवीत् ॥६-३-६॥।।

Having heard Rama's words, Hanuman, son of the wind-god, foremost among the eloquent, spoke again to Rama.

श्रूयताम् सर्वम् आख्यास्ये दुर्ग कर्म विधानतः ।गुप्ता पुरी यथा लंका रक्षिता च यथा बलैः ॥६-३-७॥।।

"Listen, I shall tell everything in order about the city's defenses - how Lanka is guarded, and how it is protected by its forces,"

राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा ।पराम् समृद्धिम् लंकायाः सागरस्य च भीमताम् ॥६-३-८॥।।

"how devoted the rakshasas are to Ravana's power, the great prosperity of Lanka, and the fearsomeness of its surrounding ocean,"

विभागम् च बल ओघस्य निर्देशम् वाहनस्य च ।एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्ववित् ॥६-३-९॥।।

"and the division of its forces and the arrangement of its war-vehicles." Having said this, that foremost of monkeys, knower of truth, related it all.

प्रहृष्टा मुदिता लंका मत्त द्विप समाकुला ।महती रथ सम्पूर्णा रक्षो गण समाकुला ॥६-३-१०॥।।

"Lanka is joyous and thriving, thronged with rutting elephants, filled with great chariots and crowded with hosts of rakshasas."

दृढ बद्ध कवाटानि महापरिघवन्ति च ।चत्वारि विपुलान्यस्या द्वाराणि सुमहान्ति ॥६-३-११॥।।

"It has four huge and mighty gates, fitted with firmly bolted doors and massive iron bars."

तत्रेषूपयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च ।आगतम् पर सैन्यम् तैस् तत्र प्रतिनिवार्यते ॥६-३-१२॥।।

"At those gates stand powerful and mighty war-machines, by which any approaching enemy army is driven back."

द्वारेषु सम्स्कृता भीमाः काल आयस मयाः शिताः ।शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसाम् गणैः ॥६-३-१३॥।।

"At the gates stand terrible black-iron catapults, sharpened and set up, adorned by hundreds of heroic rakshasa hosts."

सौवर्णः च महाम्स् तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः ।मणि विद्रुम वैदूर्य मुक्ता विचरित अन्तरः ॥६-३-१४॥।।

"Lanka has a great golden rampart, impossible to breach, studded all over with gems, coral, beryl and pearls."

सर्वतः च महाभीमाः शीत तोया महाशुभाः ।अगाधा ग्राहवत्यः च परिखा मीन सेविताः ॥६-३-१५॥।।

"All around it lie great, fearsome, auspicious moats with cool water, unfathomably deep and full of crocodiles and fish."

द्वारेषु तासाम् चत्वारः सम्क्रमाः परम आयताः ।यन्त्रैर् उपेता बहुभिर् महद्भिर् दृढ सम्धिभिः ॥६-३-१६॥।।

"At those gates are four very long and elevated bridges, fitted with many great, firmly-joined mechanisms."

त्रायन्ते सम्क्रमास् तत्र पर सैन्य आगमे सति ।यन्त्रैस् तैर् अवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥६-३-१७॥।।

"Those bridges protect the gates when an enemy army approaches - by those devices, attackers are hurled down into the moats on every side."

एकस् त्व् अकम्प्यो बलवान् सम्क्रमः सुमहादृढः ।काञ्चनैर् बहुभिः स्तम्भैर् वेदिकाभिः च शोभितः ॥६-३-१८॥।।

"But one crossing alone is unshakeable, powerful and extremely strong, adorned with many golden pillars and platforms."

स्वयम् प्रकृति सम्पन्नो युयुत्सू राम रावणः ।उत्थितः च अप्रमत्तः च बलानाम् अनुदर्शने ॥६-३-१९॥।।

"Ravana himself, naturally accomplished and eager for battle, remains ever alert and vigilant in overseeing his forces."

लंका पुरी निरालम्बा देव दुर्गा भय आवहा ।न अदेयम् पार्वतम् वन्यम् कृत्रिमम् च चतुर् विधम् ॥६-३-२०॥।।

"The city of Lanka, needing no outside support, is a divine stronghold that inspires fear - it possesses all four kinds of fortification: mountain, water, forest and man-made."

स्थिता पारे समुद्रस्य दूर पारस्य राघव ।नौ पथः च अपि न अस्ति अत्र निरादेशः च सर्वतः ॥६-३-२१॥।।

"It stands on the far shore of the ocean, at a great distance, O Raghava; there is no way to reach it by boat, and it is inaccessible from every direction."

शैल अग्रे रचिता दुर्गा सा पूर् देव पुर उपमा ।वाजि वारण सम्पूर्णा लंका परम दुर्जया ॥६-३-२२॥।।

"That fortress, built on a mountain peak, is like the city of the gods; filled with horses and elephants, Lanka is extremely hard to conquer."

परिघाः च शतघ्न्यः च यन्त्राणि विविधानि च ।शोभयन्ति पुरीम् लंकाम् रावणस्य दुरात्मनः ॥६-३-२३॥।।

"Ramparts, catapults and various war-machines adorn the city of Lanka belonging to the evil-souled Ravana."

अयुतम् रक्षसाम् अत्र पश्चिम द्वारम् आश्रितम् ।शूल हस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्ग अग्र योधिनः ॥६-३-२४॥।।

"Ten thousand rakshasas are posted at the western gate, formidable spear-bearers, all skilled swordsmen."

नियुतम् रक्षसाम् अत्र दक्षिण द्वारम् आश्रितम् ।चतुर् अन्गेण सैन्येन योधास् तत्र अपि अनुत्तमाः ॥६-३-२५॥।।

"A hundred thousand rakshasas are posted at the southern gate, unrivaled warriors with a four-fold army."

प्रयुतम् रक्षसाम् अत्र पूर्व द्वारम् समाश्रितम् ।चर्म खड्ग धराः सर्वे तथा सर्व अस्त्र कोविदाः ॥६-३-२६॥।।

"A million rakshasas are posted at the eastern gate, all bearing shields and swords and skilled in every weapon."

न्यर्बुदम् रक्षसाम् अत्र उत्तर द्वारम् आश्रितम् ।रथिनः च अश्व वाहाः च कुल पुत्राः सुपूजिताः ॥६-३-२७॥।।

"Ten million rakshasas are posted at the northern gate - charioteers, cavalry, and highly honored sons of noble families."

शतम् शत सहस्राणाम् मध्यमम् गुल्मम् आश्रितम् ।यातु धाना दुराधर्षाः साग्र कोटिः च रक्षसाम् ॥६-३-२८॥।।

"At the central encampment are stationed a hundred times a hundred thousand rakshasas - formidable demon-warriors numbering above a crore."

ते मया सम्क्रमा भग्नाः परिखाः च अवपूरिताः ।दग्धा च नगरी लंका प्राकाराः च अवसादिताः ॥६-३-२९॥।।

"But I broke those bridges, filled in the moats, set the city of Lanka ablaze, and toppled its ramparts."

बलैकदेशः क्षपितो राक्षसानाम् महात्मनाम् ।येन केन तु मार्गेण तराम वरुण आलयम् ॥६-३-३०॥।।

"I destroyed a portion of the great rakshasas' army; by whatever means, we must cross this ocean, abode of Varuna."

हता इति नगरी लंकाम् वानरैर् अवधार्यताम् ।अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान् पनसो नलः ॥६-३-३१॥।।

"Consider the city of Lanka as already destroyed, O monkeys." Angada, Dvivida, Mainda, Jambavan, Panasa, Nala,

नीलः सेना पतिः चैव बल शेषेण किम् तव ।प्लवमाना हि गत्वा ताम् रावणस्य महापुरीम् ॥६-३-३२॥।।

"and Nila, the commander - what more need is there of the rest of the army? Leaping across, having gone to Ravana's great city,"

सप्रकाराम् सभवनाम् आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ।सप्राकाराम् सभवनामानयुष्यन्ति राघव ॥६-३-३३॥।।

"together with its ramparts and buildings, they will bring back Maithili (Sita)."

एवम् आज्ञापय क्षिप्रम् बलानाम् सर्व सम्ग्रहम् ।मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय ॥६-३-३४॥

"So command swiftly the full mustering of the forces, and choose a favorable moment for our departure."

सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षा सुसमाहिता ।सागरस्य उत्तरे तीरे साधु सेना विनिएशिता ॥६-५-१॥।।

That army, duly and carefully guarded under Nila's direction, was well encamped on the northern shore of the ocean.

मैन्दः च द्विविधः च उभौ तत्र वानर पुम्गवौ ।विचेरतुः च ताम् सेनाम् रक्षा अर्थम् सर्वतो दिशम् ॥६-५-२॥।।

Mainda and Dvivida, those two bull-like monkeys, moved about that army on every side to protect it.

निविष्टायाम् तु सेनायाम् तीरे नद नदी पतेः ।पार्श्वस्थम् लक्ष्मणम् दृष्ट्वा रामो वचनम् अब्रवीत् ॥६-५-३॥।।

When the army had encamped on the shore of the lord of rivers (the ocean), Rama, seeing Lakshmana beside him, spoke these words.

शोकः च किल कालेन गच्चता हि अपगच्चति ।मम च अपश्यतः कान्ताम् अहनि अहनि वर्धते ॥६-५-४॥।।

Grief truly fades as time passes, but mine only grows day by day, for I do not see my beloved.

न मे दुह्खम् प्रिया दूरे न मे दुह्खम् हृता इति च ।तद् एव अनुशोचामि वयो अस्या हि अतिवर्तते ॥६-५-५॥।।

It does not grieve me that my beloved is far away, nor that she has been abducted; what grieves me is that her youth is passing away in this suffering.

वाहि वात यतः कन्या ताम् स्पृष्ट्वा माम् अपि स्पृश ।त्वयि मे गात्र सम्स्पर्शः चन्द्रे दृष्टि समागमः ॥६-५-६॥।।

O wind, blow from where my beloved is, and having touched her, touch me too — through you I feel her body's touch, as through the moon I meet her gaze.

तन् मे दहति गात्राणि विषम् पीतम् इव आशये ।हा नाथ इति प्रिया सा माम् ह्रियमाणा यद् अब्रवीत् ॥६-५-७॥।।

That memory burns my limbs as if poison had been drunk into my body — I recall how my beloved cried out 'Alas, my lord!' as she was being carried off.

तद् वियोग इन्धनवता तच् चिन्ता विपुल अर्चिषा ।रात्रिम् दिवम् शरीरम् मे दह्यते मदन अग्निना ॥६-५-८॥।।

Fuelled by separation from her and blazing with the flame of anxious thought, my body burns day and night in the fire of love-grief.

अवगाह्य अर्णवम् स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना ।कथम्चित् प्रज्वलन् कामः समासुप्तम् जले दहेत् ॥६-५-९॥।।

O son of Sumitra, without you I shall plunge into the ocean and sleep — perhaps the burning fire of desire may somehow be quenched by me falling asleep in the water.

बह्व् एतत् कामयानस्य शक्यम् एतेन जीवितुम् ।यद् अहम् सा च वाम ऊरुर् एकाम् धरणिम् आश्रितौ ॥६-५-१०॥।।

It would be well worth living for, this much alone — that she of the beautiful thighs and I once shared a single dwelling on this earth.

केदारस्य इव केदारः स उदकस्य निरूदकः ।उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीम् यत् शृणोमि ताम् ॥६-५-११॥।।

Like one dry field beside a watered field, I live only on the faint hope I draw from hearing that she is still alive.

कदा तु खलु सुस्शोणीम् शत पत्र आयत ईक्षणाम् ।विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीताम् स्फीताम् इव श्रियम् ॥६-५-१२॥।।

When indeed, having conquered my enemies, shall I see Sita of the fair hips and lotus-petal eyes, radiant like flourishing prosperity itself?

कदा नु चारु बिम्ब ओष्ठम् तस्याः पद्मम् इव आननम् ।ईषद् उन्नम्य पास्यामि रसायनम् इव आतुरः ॥६-५-१३॥।।

When, like a sick man drinking a life-restoring elixir, shall I gently raise and drink from her lovely bimba-red lips, her face like a lotus?

तौ तस्याः सम्हतौ पीनौ स्तनौ ताल फल उपमौ ।कदा नु खलु स उत्कम्पौ हसन्त्या माम् भजिष्यतः ॥६-५-१४॥।।

When indeed will her two full, close-set breasts, like ripe palm fruits, gently trembling, embrace me as she laughs?

सा नूनम् असित अपान्गी रक्षो मध्य गता सती ।मन् नाथा नाथ हीना इव त्रातारम् न अधिगच्चति ॥६-५-१५॥।।

Surely she of the dark, lovely eyes, faithful, now in the midst of demons, feels helpless without me, her lord, unable to find a protector — like one without any lord at all.

कदा विक्षोभ्य रक्षाम्सि सा विधूय उत्पतिष्यति ।राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च ॥६-५-१६॥।।

When, having thrown the demons into turmoil and shaken them off, will she rise and fly up — she, the daughter-in-law of Dasharatha, who now lies amid demonesses?

अविक्षोभ्याणि रक्षाम्सि सा विधूयोत्पतिष्यति ।विधूय जलदान् नीलान् शशि लेखा शरत्स्व् इव ॥६-५-१७॥।।

Though the demons are hard to shake, she will yet break free and rise, like a digit of the autumn moon shaking off dark clouds.

स्वभाव तनुका नूनम् शोकेन अनशनेन च ।भूयस् तनुतरा सीता देश काल विपर्ययात् ॥६-५-१८॥।।

By nature slender, Sita must now be grown even thinner through grief and fasting, because of this cruel turn of time and place.

कदा नु राक्षस इन्द्रस्य निधाय उरसि सायकान् ।सीताम् प्रत्याहरिष्यामि शोकम् उत्सृज्य मानसम् ॥६-५-१९॥।।

When, having planted my arrows in the chest of the lord of demons, shall I bring Sita back and cast off this sorrow from my heart?

कदा नु खलु माम् साध्वी सीता अमर सुता उपमा ।स उत्कण्ठा कण्ठम् आलम्ब्य मोक्ष्यति आनन्दजम् जलम् ॥६-५-२०॥।।

When indeed will chaste Sita, resembling a daughter of the gods, clasp my neck with longing and shed tears of joy?

कदा शोकम् इमम् घोरम् मैथिली विप्रयोगजम् ।सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्ल इतरम् यथा ॥६-५-२१॥।।

When shall I suddenly cast off this terrible grief born of separation from Maithili, as one sheds a soiled garment for a white one?

एवम् विलपतस् तस्य तत्र रामस्य धीमतः ।दिन क्षयान् मन्द वपुर् भास्करो अस्तम् उपागमत् ॥६-५-२२॥।।

While the wise Rama was lamenting thus, the sun, its light waning as the day ended, went to its setting.