Aranya Kanda

प्रविश्य तु महारण्यम् दण्डकारण्यम् आत्मवान् ।रामो ददर्श दुर्धर्ष तापस आश्रम मण्डलम् ॥३-१-१॥

The self-controlled Shri Ram, entering the great Dandaka forest, saw a formidable cluster of hermitages belonging to ascetics.

कुश चीर परिक्षिप्तम् ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।यथा प्रदीप्तम् दुर्दर्शम् गगने सूर्य मण्डलम् ॥३-१-२॥

That hermitage was covered with garments of kusha grass and bark, and shone with such Brahmic radiance that, like the blazing orb of the sun in the sky, it was hard to look upon directly.

शरण्यम् सर्व भूतानाम् सु संमृष्ट अजिरम् सदा ।मृगैः बहुभिः आकीर्णम् पक्षि सन्घैः समावृतम् ॥३-१-३॥

It was a refuge for all living beings, its courtyard always kept perfectly clean, thronged with many kinds of deer and filled with flocks of birds.

पूजितम् च उपनृत्तम् च नित्यम् अप्सरसाम् गणैः ।विशालैः अग्नि शरणैः स्रुक् भाण्डैः अजिनैः कुशैः ॥३-१-४॥

It was honored and forever graced by the dancing of Apsara maidens, and was adorned with great fire-altars, sacrificial ladles and vessels, deerskins and kusha grass.

समिद्भिः तोय कलशैः फल मूलैः च शोभितम् ।आरण्यैः च महा वृक्षैः पुण्यैः स्वादु फलैर् वृतम् ॥३-१-५॥

It was beautified with sacrificial fuel-sticks, water-pots, fruits and roots, and was surrounded by great, sacred forest trees heavy with sweet fruit.

बलि होम अर्चितम् पुण्यम् ब्रह्म घोष निनादितम् ।पुष्पैः च अन्यैः परिक्षिप्तम् पद्मिन्या च स पद्मया ॥३-१-६॥

That sacred place resounded with the chanting of the Vedas, was honored with offerings and fire-oblations, and was encircled by many flowers and by a lotus-pond full of blooming lotuses.

फलमूल अशनैः दान्तैः चीर कृष्णाजिन अम्बरैः ।सूर्य वैश्वानर आभैः च पुराणैः मुनिभिर् युतम् ॥३-१-७॥

It was filled with ancient sages who lived only on fruits and roots, who were self-restrained, clothed in bark and black deerskin, and who shone like the sun and sacred fire.

पुण्यैः च नियत आहारैः शोभितम् परम ऋषिभिः ।तत् ब्रह्म भवन प्रख्यम् ब्रह्म घोष निनादितम् ॥३-१-८॥

That place, resembling the very abode of Brahma and resounding with Vedic recitation, was further adorned by supreme sages of sacred and disciplined diet.

ब्रह्म विद्भिः महा भागैः ब्राह्मणैः उपशोभितम् ।तत् दृष्ट्वा राघवः श्रीमान् तापस आश्रम मण्डलम् ॥३-१-९॥

It was graced further by great and blessed Brahmins learned in the Vedas; seeing this circle of ascetic hermitages, the glorious Rama, of Raghu's line,

अभ्यगच्छत् महातेजा विज्यम् कृत्वा महद् धनुः ।दिव्य ज्ञान उपपन्नाः ते रामम् दृष्ट्वा महर्षयः ॥३-१-१०॥

the mighty Rama, unstringing his great bow, approached the hermitage. Seeing Rama, those great sages endowed with divine insight,

अभिजग्मुः तदा प्रीता वैदेहीम् च यशस्विनीम् ।ते तु सोमम् इव उद्यन्तम् दृष्ट्वा वै धर्मचारिणम् ॥३-१-११॥

came forward joyfully to meet him, along with the illustrious Sita. Seeing Rama, righteous in conduct and radiant like the rising moon,

लक्ष्मणम् च एव दृष्ट्वा तु वैदेहीम् च यशश्विनीम् ।मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णान् दृढ व्रताः ॥३-१-१२॥

and seeing Lakshmana and the illustrious Sita too, those sages, firm in their vows, welcomed them with words of blessing.

रूप संहननम् लक्ष्मीम् सौकुमार्यम् सुवेषताम् ।ददृशुर् विस्मित आकारा रामस्य वन वासिनः ॥३-१-१३॥

Those forest-dwelling sages gazed in astonishment at Rama's handsome form, physical strength, gentle grace and fine bearing.

वैदेहीम् लक्ष्मणम् रामम् नेत्रैर् अनिमिषैर् इव ।आश्चर्य भूतान् ददृशुः सर्वे ते वन वासिनः ॥३-१-१४॥

All those forest-dwellers stared unblinkingly, as if at some wondrous vision, upon Sita, Lakshmana and Rama.

अत्र एनम् हि महाभागाः सर्व भूत हिते रताः ।अतिथिम् पर्णशालायाम् राघवम् संन्यवेशयन् ॥३-१-१५॥

There, those blessed sages, devoted to the welfare of all beings, lodged Rama as their honored guest in a hut of leaves.

ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावक उपमाः ।आजह्रुः ते महाभागाः सलिलम् धर्मचारिणः ॥३-१-१६॥

Then those blessed, righteous sages, radiant like fire, duly honored Rama according to proper rite and brought water for him.

मंगलानि प्रयुञ्जाना मुदा परमया युता ।मूलम् पुष्पम् फलम् सर्वम् आश्रमम् च महात्मनः ॥३-१-१७॥

Overflowing with great joy, uttering blessings, they offered him all manner of roots, flowers and fruits, and presented the hermitage itself.

निवेदयीत्वा धर्मज्ञाः ते तु प्रांजलयोऽब्रुवन् ।धर्मपालो जनस्य अस्य शरण्यः च महायशाः ॥३-१-१८॥

Having offered these, those knowers of dharma spoke with joined palms: "You are the protector of dharma for these people, a refuge for all, and greatly renowned."

पूजनीयः च मान्यः च राजा दण्डधरो गुरुः ।इन्द्रस्य एव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव ॥३-१-१९॥

"A king who wields just punishment is worthy of worship and honor, and is like a teacher to his people; O Raghava, he is a fourth part of Indra himself and protects the subjects."

राजा तस्माद् वरान् भोगान् रम्यान् भुङ्क्ते नमस्कृतः ।ते वयम् भवता रक्ष्या भवद् विषय वासिनः ।नगरस्थो वनस्थो वा त्वम् नः राजा जनेश्वरः ॥३-१-२०॥

"Therefore, honored by all, the king enjoys excellent pleasures. We who live within your realm must be protected by you - whether you dwell in a city or a forest, you are our king, the lord of the people."

न्यस्त दण्डा वयम् राजन् जित क्रोधा जितेन्द्रियाः ।रक्षणीयाः त्वया शश्वद् गर्भ भूताः तपोधनाः ॥३-१-२१॥

"O king, we have laid aside all weapons, conquered anger, and mastered our senses; we ascetics whose only wealth is penance are like your own children and must always be protected by you."

एवम् उक्त्वा फलैर् मूलैः पुष्पैर् अन्यैः च राघवम् ।वन्यैः च विविध आहारैः स लक्ष्मणम् अपूजयन् ॥३-१-२२॥

Having said this, they honored Rama, along with Lakshmana, with fruits, roots, flowers and various other forest foods.

तथाऽन्ये तापसाः सिद्धा रामम् वैश्वानर उपमाः ।न्याय वृत्ता यथा न्यायम् तर्पयामासुर् ईश्वरम् ॥३-१-२३॥

Likewise, other perfected ascetics, radiant like fire, righteous in their conduct, duly honored Rama, the lord, as was fitting.

कृत आतिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्य उदयनम् प्रति ।आमंत्र्य स मुनीम् तत् सर्वान् वनम् एव अन्वगाहत ॥३-२-१॥

Having thus been received as a guest, Rama, at the rising of the sun, took leave of all those sages and went on further into the forest.

नाना मृग गण आकीर्णम् ऋक्ष शार्दूल सेवितम् ।ध्वस्त वृक्ष लता गुल्मम् दुर्दर्श सलिलाशयम् ॥३-२-२॥

That forest teemed with many herds of deer, was frequented by bears and tigers, its trees, creepers and bushes tangled, and its pools of water hidden from sight.

निष्कूजमाना शकुनि झिल्लिका गण नादितम् ।लक्ष्मण अनुचरोओ रामो वन मध्यम् ददर्श ह ॥३-२-३॥

Resounding with the ceaseless cries of birds and swarms of crickets, Rama, followed by Lakshmana, gazed upon the depths of that forest.

सीताया सह काकुत्स्थः तस्मिन् घोर मृग आयुते ।ददर्श गिरि शृङ्ग आभम् पुरुषादम् महास्वनम् ॥३-२-४॥

There, in that forest full of terrible beasts, Rama, together with Sita, saw a man-eating demon, huge as a mountain peak and roaring loudly.

गम्भीर अक्षम् महावक्त्रम् विकटम् विकटोदरम् ।बीभत्सम् विषमम् दीर्घम् विकृतम् घोर दर्शनम् ॥३-२-५॥

He had deep-set eyes, a huge mouth, a monstrous body with a monstrous belly, and was hideous, misshapen, tall, deformed and terrifying to behold.

वसानम् चर्म वैयाघ्रम् वस आर्द्रम् रुधिरोक्षितम् ।त्रासनम् सर्व भूतानाम् व्यादितास्यम् इव अन्तकम् ॥३-२-६॥

He wore a tiger-skin wet with fat and drenched in blood, terrifying to all creatures, his gaping mouth resembling that of Death himself.

त्रीन् सिंहान् चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश ।सविषाणम् वसादिग्धम् गजस्य च शिरो महत् ॥३-२-७॥

Three lions, four tigers, two wolves, ten spotted deer, and the great tusked head of an elephant, all smeared with fat,

अवसज्य आअयसे शूले विनदन्तम् महास्वनम् ।स रामम् लक्ष्मणम् चैव सीताम् दृष्ट्वा च मैथिलीम् ॥३-२-८॥

were impaled on his iron trident, which roared with a mighty sound. On seeing Rama, Lakshmana and Sita,

अभ्य धावत् सुसंक्रुद्धो प्रजाः काल इव अन्तकः ।स कृत्वा भैरवम् नादम् चालयन् इव मेदिनीम् ॥३-२-९॥

he rushed toward them in great fury, like Death rushing upon creatures at the end of time, letting out a terrifying roar as if shaking the very earth.

अङ्केन आदाय वैदेहीम् अपक्रम्य तदा अब्रवीत् ।युवाम् जटा चीर धरौ सभार्यौ क्षीण जीवितौ ॥३-२-१०॥

He snatched Sita up in his arms, carried her a little way off, and then said: "You two, wearing matted locks and bark garments, along with your wife, your lives are now finished."

प्रविष्टौ दण्डकारण्यम् शर चाप असि पाणिनौ ।कथम् तापसयोः युवाम् च वासः प्रमदया सह ॥३-२-११॥

"Having entered Dandaka forest bearing bow, arrows and sword in hand - how is it that you two ascetics live here in the company of a woman?"

अधर्म चारिणौ पापौ कौ युवाम् मुनि दूषकौ ।अहम् वनम् इदम् दुर्गम् विराघो नाम राक्षसः ॥३-२-१२॥

"Who are you two, sinful transgressors of dharma, corrupters of sages? I am the rakshasa named Viradha, and this impenetrable forest is mine."

चरामि सायुधो नित्यम् ऋषि मांसानि भक्षयन् ।इयम् नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति ॥३-२-१३॥

"I roam here always, armed, feeding on the flesh of sages. This lovely woman shall now become my wife."

युवयोः पापयोः च अहम् पास्यामि रुधिरम् मृधे ।तस्य एवम् ब्रुवतो दुष्टम् विराधस्य दुरात्मनः ॥३-२-१४॥

And in battle I shall drink the blood of you two sinners. As the wicked, evil-minded Viradha spoke these words,

श्रुत्वा सगर्वितम् वाक्यम् संभ्रान्ता जनकात्मजा ।सीता प्रावेपिता उद्वेगात् प्रवाते कदली यथा ॥३-२-१५॥

hearing his arrogant speech, Sita, daughter of Janaka, was thrown into confusion and trembled with anguish, like a plantain tree shaken in a strong wind.

ताम् दृष्ट्वा राघवः सीताम् विराध अङ्कगताम् शुभाम् ।अब्रवीत् लक्ष्मणम् वाक्यम् मुखेन परिशुष्यता ॥३-२-१६॥

Seeing the auspicious Sita held in Viradha's grip, Rama, his face parched with distress, spoke these words to Lakshmana:

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्य अत्म संभवाम् ।मम भार्याम् शुभाचाराम् विराधाङ्के प्रवेशिताम् ॥३-२-१७॥

"Behold, gentle brother, my wife of virtuous conduct, daughter of King Janaka, now caught in Viradha's clutches."

अत्यन्त सुख संवृद्धाम् राजपुत्रीम् यशस्विनीम् ।यत् अभिप्रेतम् अस्मासु प्रियम् वर वृतम् च यत् ॥३-२-१८॥

"This renowned princess, who was raised amid the greatest comfort - whatever regard, love and desired boon we wished for ourselves,"

कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तम् क्षिप्रम् अद्य एव लक्ष्मण ।या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घ दर्शिनी ॥३-२-१९॥

"has now, O Lakshmana, been swiftly fulfilled this very day for Kaikeyi, who, far-sighted for her son's sake, was never satisfied even with the kingdom."

ययाऽहम् सर्वभूतानाम् प्रियः प्रस्थापितो वनम् ।अद्य इदानीम् सकामा सा या माता मम मध्यमा ॥३-२-२०॥

"By whom I, though dear to all beings, was sent to the forest - now her desire is fulfilled indeed, she who is my middle (step)mother."

पर स्पर्शात् तु वैदेह्या न दुःखतरम् अस्ति मे ।पितुर् विनाशात् सौमित्रे स्व राज्य हरणात् तथा ॥३-२-२१॥

"O Saumitri, no grief is greater to me than this - that another has laid hands on Vaidehi - not even my father's death, nor the loss of my own kingdom."

इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्प शोक परिप्लुतः ।अब्रवीत् लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥३-२-२२॥

As Rama spoke thus, overwhelmed with tears and grief, Lakshmana, enraged and hissing like a caged serpent, replied:

अनाथ इव भूतानाम् नाथः त्वम् वासवोपमः ।मया प्रेष्येण काकुत्स्थः किम् अर्थम् परितप्यसे ॥३-२-२३॥

"You are the protector of all beings, like Indra himself; why then do you grieve, O Rama, as though helpless, when I am here to serve you?"

शरेण निहतस्य अद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः ।विराधस्य गत असोः हि मही पास्यति शोणितम् ॥३-२-२४॥

"This very day, struck down by my arrow in fury, the rakshasa Viradha will lose his life, and the earth shall drink his blood."

राज्य कामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।तम् विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रम् इव अचले ॥३-२-२५॥

"The anger that arose in me toward Bharata over his desire for the kingdom, that very anger I shall now release upon Viradha, as Indra hurls his thunderbolt upon a mountain."

मम भुज बल वेग वेगितःपततु शरोऽस्य महान् महोरसि ।व्यपनयतु तनोः च जीवितम्पततु ततः च महीम् विघूर्णितः ॥३-२-२६॥

"Let my mighty arrow, driven by the force and speed of my arms, strike his great chest, tear the life from his body, and let him then fall spinning to the ground."

अथ उवाच पुनर् वाक्यम् विराधः पूरयन् वनम् ।पृच्छतो मम हि ब्रूतम् कौ युवाम् क्व गमिष्यथः ॥३-३-१॥

Then Viradha spoke again, his voice filling the forest: "Since I ask you, tell me - who are you two, and where are you going?"

तम् उवाच ततो रामो राक्षसम् ज्वलित आननम् ।पृच्छन्तम् सुमहातेजा इक्ष्वाकु कुलम् आत्मनः ॥३-३-२॥

Then the greatly radiant Shri Ram replied to the rakshasa with the blazing face, who had asked about his royal lineage of the Ikshvaku dynasty.

क्षत्रियौ वृत्त संपन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ ।त्वाम् तु वेदितुम् इच्छावः कः त्वम् चरसि दण्डकान् ॥३-३-३॥

Shri Ram said, "Know us to be two kshatriyas of good conduct wandering in this forest. But tell us who you are — who are you that roams the Dandaka forest?"

तम् उवाच विराधः तु रामम् सत्य पराक्रमम् ।हन्त वक्ष्यामि ते राजन् निबोध मम राघव ॥३-३-४॥

Viradha then spoke to Shri Ram, who was truly valorous, saying, "Very well, O king, I shall tell you — listen to me, O Raghava."

पुत्रः किल जवस्य अहम् माता मम शतह्रदा ।विराध इति माम् आहुः पृथिव्याम् सर्व राक्षसाः ॥३-३-५॥

Viradha said, "I am the son of Java, and my mother is Shatahrada; all the rakshasas on earth call me Viradha."

तपसा च अभि संप्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा ।शस्त्रेण अवध्यता लोके अच्छेद्य अभेद्यत्वम् एव च ॥३-३-६॥

"By my austerities and through the grace of Brahma, I have obtained invulnerability to weapons in this world, and the power that I cannot be cut or pierced."

उत्सृज्य प्रमदाम् एनाम् अनपेक्षौ यथा आगतम् ।त्वरमाणौ पलायेथाम् न वाम् जीवितम् आददे ॥३-३-७॥

"Leave this woman here and flee at once the way you came, without a backward glance — if you do so, I will spare your lives."

तम् रामः प्रति उवाच इदम् कोप संरक्त लोचनः ।राक्षसम् विकृत आकारम् विराधम् पाप चेतसम् ॥३-३-८॥

His eyes red with anger, Shri Ram then spoke these words in reply to that hideous, evil-minded rakshasa Viradha.

क्षुद्र धिक्त्वाम् तु हीनार्थम् मृत्युम् अन्वेषसे ध्रुवम् ।रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठ न मे जीवन् विमोक्ष्यसे ॥३-३-९॥

"Shame on you, vile wretch! For a worthless purpose you are surely courting death. Stand and fight — you shall meet it in battle; you will not escape from me alive."

ततः सज्यम् धनुः कृत्वा रामः सुनिशितान् शरान् ।सु शीघ्रम् अभिसंधाय राक्षसम् निजघान ह ॥३-३-१०॥

Then Shri Ram strung his bow, quickly fitted extremely sharp arrows to it, and struck the rakshasa.

धनुषा ज्या गुणवता सप्त बाणान् मुमोच ह ।रुक्म पुंखान् महावेगान् सुपर्ण अनिल तुल्य गान् ॥३-३-११॥

With his powerful bow he released seven golden-feathered arrows of tremendous speed, swift as Garuda or the wind.

ते शरीरम् विराधस्य भित्त्वा बर्हिण वाससः ।निपेतुः शोणिता दिग्धा धरण्याम् पावकोपमाः ॥३-३-१२॥

Those peacock-feathered arrows pierced through Viradha's body and fell to the ground, blood-smeared and glowing like fire.

स विद्धो न्यस्य वैदेहीम् शूलम् उद्यम्य राक्षसः ।अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धः तदा रामम् स लक्ष्मणम् ॥३-३-१३॥

Wounded, the rakshasa set Vaidehi (Sita) down, raised his spear, and rushed furiously at Shri Ram and Lakshman.

स विनद्य महानादम् शूलम् शक्र ध्वज उपमम् ।प्रगृह्य अशोभत तदा व्यात्तानन इव अंतकः ॥३-३-१४॥

Roaring a mighty roar, he raised his spear resembling Indra's banner, and looked like Death himself with mouth wide open.

अथ तौ भ्रातरौ दीप्तम् शर वर्षम् ववर्षतुः ।विराधे राक्षसे तस्मिन् कालांतक अयम् उपमे ॥३-३-१५॥

Then the two brothers rained a blazing shower of arrows upon that rakshasa Viradha, who resembled Death itself.

स प्रहस्य महा रौद्रः स्थित्वा अजृम्भत राक्षसः ।जृंभमाणस्य ते बाणाः कायात् निष्पेतुर् अशुगाः ॥३-३-१६॥

Laughing, that terrible rakshasa simply stood and stretched himself, and as he did, the swift arrows fell harmlessly from his body.

स्पर्शात् तु वर दानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः ।विराधः शूलम् उद्यम्य राघवौ अभ्यधावत ॥३-३-१७॥

Because of the boon he had received, the mere touch of weapons could not harm his life; Viradha raised his spear and charged at the two Raghavas.

तत् शूलम् वज्र संकाशम् गगने ज्वलन उपमम् ।द्वाभ्याम् शराभ्याम् चिच्छेद रामः शस्त्रभृताम् वरः ॥३-३-१८॥

Rama, the best of weapon-wielders, cut that thunderbolt-like spear, blazing in the sky, into two with a pair of arrows.

तत् राम विशिखैः छिन्नम् शूलम् तस्य आपतत् भुविः ।पपात अशनिना चिन्नम् मेरोर् इव शिला तलम् ॥३-३-१९॥

That spear, severed by Shri Ram's arrows, fell to the ground like a rock face of Mount Meru split by a thunderbolt.

तौ खड्गौ क्षिप्रम् उद्यम्य कृष्ण सर्पौ इव उद्यतौ ।तूर्णम् आपेततुः तस्य तदा प्रहारताम् बलात् ॥३-३-२०॥

Then the two brothers quickly raised their swords, gleaming like uplifted black serpents, and swiftly rushed forward to strike him with force.

स वध्यमान सुभृशम् भुजाभ्याम् परिगृह्य तौ ।अप्रकंप्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुम् ऐच्छत ॥३-३-२१॥

Though badly wounded, that terrible rakshasa seized the two unshakeable tiger-like heroes in his arms and tried to carry them off.

तस्य अभिप्रायम् अज्ञाय रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।वहतु अयम् अलम् तावत् पथानेन तु राक्षसः ॥३-३-२२॥

Understanding his intention, Shri Ram said to Lakshman, "Let this rakshasa carry us for now — let him take us by this path."

यथा च इच्छति सोउमित्रे तथा वहतु राक्षसः ।अयम् एव हि नः पन्था येन याति निशाचरः ॥३-३-२३॥

"O Saumitri, let the rakshasa carry us however he wishes; the very path this night-wanderer takes shall be our path too."

स तु स्व बल वीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः ।बालाः इव स्कन्ध गतौ चकार अति बलोद्धतः ॥३-३-२४॥

That night-wanderer, greatly proud of his strength, lifted them up with his own power and placed them on his shoulders as easily as if they were children.

तौ आरोप्य ततः स्कन्धम् राघवो रजनी चरः ।विराधो विनदन् घोरम् जगाम अभिमुखो वनम् ॥३-३-२५॥

Having placed the two Raghavas on his shoulders, Viradha the night-wanderer went roaring terribly straight into the forest.

वनम् महा मेघ निभम् प्रविष्टोद्रुमैः महद्भिः विविधैः उपेतम् ।नाना विधैः पक्षि कुलैः विचित्रम्शिव आयुतम् व्याल मृगैः विकीर्णम् ॥३-३-२६॥

He entered a forest dark as a great rain-cloud, filled with huge and varied trees, colourful with many kinds of birds, and scattered with jackals and fierce wild beasts.

ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ ।उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सु महाभुजौ ॥३-४-१॥

Seeing the two best of the Raghu line being carried off with their mighty arms held fast, Sita cried out loudly.

एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः ।रक्षसा रौद्र रूपेण ह्रियते सह लक्ष्मणः ॥३-४-२॥

She cried, "This is Shri Ram, son of Dasharath, truthful, virtuous and pure — being carried off by a fearsome-formed rakshasa, along with Lakshman!"

माम् ऋका भक्ष इष्यन्ति शार्दूल द्वीपिनः तथा ।माम् हरः उत्सृज्य काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तमः ॥३-४-३॥

Sita cried, "Better that bears, tigers, and leopards devour me instead — O best of rakshasas, release the two Kakutsthas and take me, I bow before you!"

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा वैदेह्याः राम लक्ष्मणौ ।वेगम् प्रचक्रतुर् वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥३-४-४॥

Hearing those words of Vaidehi, Shri Ram and Lakshman, the two heroes, exerted all their strength to slay that evil-minded rakshasa.

तस्य रौद्रस्य सोउमित्रिः सव्यम् बाहुम् बभञ्ज ह ।रामः तु दक्षिणम् बाहुम् तरसा तस्य रक्षसः ॥३-४-५॥

Saumitri (Lakshman) broke the left arm of that fearsome one, while Shri Ram swiftly broke the right arm of the rakshasa.

सः भग्न बहुः संविग्नः पपात आशु विमूर्छितः ।धरण्याम् मेघ संकाशो वज्र भिन्न इव अचलः ॥३-४-६॥

With both arms broken, he collapsed unconscious to the ground at once, like a dark cloud-hued mountain split by a thunderbolt.

मुष्टिभिर् बाहुभिर् पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् ।उद्यम्योद्यम्य च अपि एनम् स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥३-४-७॥

Then, striking the rakshasa with fists, arms and feet, the two brothers repeatedly lifted him up and slammed him down upon the ground.

स विद्धो बहुभिर् बाणैः खड्गाभ्याम् च परिक्षतः ।निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥३-४-८॥

Pierced by many arrows and wounded by both swords, and crushed repeatedly upon the ground, still that rakshasa did not die.

तम् प्रेक्ष्य रामः सुभृशम् अवध्यम् अचल उपमम् ।भयेषु अभय दः श्रीमान् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥३-४-९॥

Seeing him so extremely hard to kill, like a mountain, Shri Ram, the glorious giver of fearlessness to the frightened, spoke these words.

तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयम् न शक्यते ।शस्त्रेण युधि निर्जेतुम् राक्षसम् निखनावहे ॥३-४-१०॥

Shri Ram said, "O tiger among men, this rakshasa cannot be conquered in battle by weapons because of his austerities — let us bury him instead."

कुंजर्स्य इव रौद्रस्य राक्षसस्य अस्य लक्ष्मण! ।वने अस्मिन् सुमहद् श्वभ्रम् खन्यताम् रौद्रवर्चसः ॥३-४-११॥

"O Lakshman, dig a very large pit in this forest for this rakshasa, fierce as an elephant and of dreadful power."

इति उक्त्वा लक्ष्मणम् रामः प्रदरः खन्यताम् इति ।तस्थौ विराधम् आक्र्म्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥३-४-१२॥

Having said this to Lakshman — "let a pit be dug" — the mighty Shri Ram stood there pressing his foot upon Viradha's neck.

तत् श्रुत्वा राघवेण उक्तम् राक्षसः प्रश्रितम् वचः ।इदम् प्रोवाच काकुत्स्थम् विराधः पुरुषर्षभम् ॥३-४-१३॥

Hearing what Raghava had said, the rakshasa Viradha spoke these humble words to Kakutstha, the bull among men.

हतोऽहम् पुरुषव्याघ्रः शक्र तुल्य बलेन वै ।मया तु पूर्वम् त्वम् मोहान् न ज्ञातः पुरुषर्षभः ॥३-४-१४॥

Viradha said, "I have been defeated by a tiger among men equal in strength to Indra; earlier, out of delusion, I did not recognise you, O bull among men."

कौसल्या सुप्रजातः तात रामः त्वम् विदितो मया ।वैदेही च महाभागा लक्ष्मणः च महायशाः ॥३-४-१५॥

"Now, dear one, I know you to be Shri Ram, the noble son of Kausalya, and this is the fortunate Vaidehi, and this is the greatly renowned Lakshman."

अभि शापाद् अहम् घोरम् प्रविष्टो राक्ष्सीम् तनुम् ।तुंबुरुः नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥३-४-१६॥

"Because of a terrible curse I have entered this rakshasa body; I am a gandharva named Tumburu, cursed by Vaishravana (Kubera)."

प्रसाद्यमानः च मया सोऽब्रवीत् माम् महायशाः ।यदा दाशरथी रमः त्वाम् वधिष्यति संयुगे ॥३-४-१७॥

"When I sought his forgiveness, that renowned one told me: 'When Rama, son of Dasharath, slays you in battle...'"

तदा प्रकृतिम् आपन्नो भवान् स्वर्गम् गमिष्यति ।अनुपस्थीयमानो माम् स क्रुद्धो व्याजहार ह ॥३-४-१८॥

"'...then you shall regain your true form and go to heaven.' He spoke this to me in anger because I had neglected to attend upon him properly."

इति वैश्रवणो राजा रंभ आसक्तम् उवाच ह ।तव प्रसादान् मुक्तो अहम् अभिशापात् सु दारुणात् ॥३-४-१९॥

Thus spoke King Vaishravana, for I had become infatuated with the apsara Rambha; now, by your grace, I am freed from that terrible curse.

भुवनम् स्वम् गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप ।इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥३-४-२०॥

Viradha said, "I shall now go to my own heavenly world; may all be well with you, O scorcher of foes. Not far from here dwells the righteous and powerful sage Sharabhanga."

अध्यर्थ योजने तातः महर्षिः सूर्य संनिभः ।तम् क्षिप्रम् अभिगच्छ त्वम् स ते श्रेयो अभिधास्यति ॥३-४-२१॥

"A great sage, radiant as the sun, lives one and a half yojanas from here, dear one; go to him quickly, and he will tell you what is good for you."

अवटे च अपि माम् राम निक्षिप्य कुशली व्रज ।रक्षसाम् गत सत्त्वानाम् एष धर्मः सनातनः ॥३-४-२२॥

"O Shri Ram, throw my body into a pit and go on your way in peace; this is the eternal custom for rakshasas whose life has departed."

अवटे ये निधीयन्ते तेषाम् लोकाः सनातनाः ।एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थम् विराधः शर पीडितः ॥३-४-२३॥

"Those who are laid to rest in a pit attain eternal worlds after death." Having said this to Kakutstha, Viradha, still afflicted by the arrows...

बभूव स्वर्ग संप्राप्तो न्यस्त देहो महाबलः ।तत् श्रुत्वा राघवः वाक्यम् लक्ष्मणम् व्यादिदेश ह ॥३-४-२४॥

...that mighty one then gave up his body and attained heaven. Hearing his words, Raghava then instructed Lakshman.

कुंजर्स्य इव रौद्रस्य राक्षसस्य अस्य लक्ष्मण! ।वने अस्मिन् सुमहत् श्वभ्रम् खन्यताम् रौद्रकर्मणः॥३-४-२५॥

Shri Ram said, "O Lakshman, dig a very large pit in this forest for this dreadful, elephant-like rakshasa of terrible deeds."